STREFA BLOGOWA

- „A co, jeśli zrobię komuś krzywdę?”

- „A jeśli nie zamknęłam drzwi?”

- „Co, jeśli ta myśl oznacza, że coś jest ze mną nie tak?”

Takie myśli mogą pojawiać się nagle, wbrew naszej woli, i wywoływać silny niepokój. Czasem próbujemy je od siebie odsunąć, analizujemy ich znaczenie, szukamy pewności albo wykonujemy określone czynności, żeby poczuć ulgę.

U niektórych osób ten mechanizm staje się na tyle nasilony, że zaczyna zajmować znaczną część dnia i utrudniać codzienne funkcjonowanie. Może być związany z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym, czyli OCD.

Co to jest OCD i jakie są jego objawy?

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD, z ang. obsessive-compulsive disorder) wiąże się z występowaniem obsesji, kompulsji lub obu tych zjawisk.

Czym są obsesje i kompulsje? Dlaczego próby pozbycia się natrętnych myśli mogą sprawiać, że stają się one jeszcze bardziej uporczywe?

Obsesje to nawracające, niechciane myśli, wyobrażenia lub impulsy, które wywołują lęk, napięcie, poczucie winy albo inne trudne emocje.

Kompulsje to powtarzane czynności lub działania umysłowe, które osoba wykonuje, aby zmniejszyć niepokój, zapobiec domniemanemu zagrożeniu albo uzyskać poczucie pewności.

Nie zawsze są to widoczne czynności, takie jak mycie rąk czy sprawdzanie zamka. Kompulsją może być również wielokrotne analizowanie sytuacji, odtwarzanie wydarzeń w pamięci, powtarzanie w myślach określonych słów czy szukanie zapewnień u innych osób.

Dlaczego mam myśli, których nie chcę?

Natrętne, niechciane myśli, nazywane również intruzjami, są częstym elementem ludzkiego doświadczenia. Mogą być dziwne, nieprzyjemne, agresywne, wstydliwe albo zupełnie niezgodne z naszymi wartościami.

Sama obecność takiej myśli nie oznacza, że jej chcemy, że jest prawdziwa ani, że mówi coś ważnego o nas.

Osoby z OCD mogą jednak zastanawiać się:

- „Dlaczego w ogóle przyszło mi to do głowy?”.

- „Skoro o tym pomyślałam, może naprawdę tego chcę?”.

- „Co ta myśl mówi o mnie?”.

- „Muszę się upewnić, że nic złego nie oznacza”.

Pojawia się lęk, wstyd lub poczucie winy. Osoba zaczyna analizować myśl, sprawdzać własne reakcje, szukać zapewnień albo próbować ją wyprzeć.

W ten sposób myśl, która początkowo była jedynie niechcianym zdarzeniem w umyśle, zaczyna zajmować coraz więcej uwagi.

Czy to, że pomyślałam o czymś strasznym, oznacza, że mogę to zrobić?

Dlaczego jedna osoba może zauważyć niepokojącą myśl i wrócić do swoich zajęć, a inna zaczyna zastanawiać się nad nią przez kolejne godziny?

W poznawczym modelu OCD, opisanym między innymi przez Paula Salkovskisa, istotne jest to, jak interpretujemy pojawiające się myśli. Jeśli uznajemy je za sygnał zagrożenia lub dowód własnej odpowiedzialności za coś złego, możemy odczuwać potrzebę natychmiastowego przeciwdziałania.

Na przykład myśl „A co, jeśli zrobię komuś krzywdę?” może prowadzić do kolejnych pytań: „Dlaczego o tym pomyślałam? Czy mogłabym to zrobić? Czy na pewno tego nie chcę?”.

Zamiast pozwolić myśli przeminąć, osoba próbuje ustalić, co ona oznacza, i uzyskać całkowitą pewność.

Myśl nie jest faktem. Nie jest też intencją, przepowiednią ani definicją tego, kim jesteśmy.

Nie wszystkie niepokojące myśli mają jedno źródło. W OCD trudności mogą dotyczyć między innymi odpowiedzialności, zagrożenia, zakażenia, wyrządzenia krzywdy czy potrzeby symetrii i poczucia, że coś jest „w sam raz”. Wspólnym elementem może być silna potrzeba usunięcia wątpliwości lub nieprzyjemnego napięcia.

Dlaczego kompulsje przynoszą ulgę, ale podtrzymują problem?

Kiedy pojawia się natrętna myśl, rośnie napięcie. Osoba próbuje je zmniejszyć poprzez sprawdzanie, analizowanie, mycie, powtarzanie określonych czynności lub szukanie zapewnień.

Na chwilę przychodzi ulga. Mózg może jednak uczyć się, że wykonanie kompulsji było konieczne, by poradzić sobie z zagrożeniem. Przy kolejnym pojawieniu się podobnej myśli potrzeba wykonania tej czynności może być jeszcze silniejsza.

W ten sposób powstaje błędne koło:

Natrętna myśl → lęk i niepewność → kompulsja → chwilowa ulga → utrwalenie potrzeby kompulsji.

Z czasem sprawdzanie, analizowanie lub neutralizowanie myśli może zajmować coraz więcej czasu. To, co początkowo miało pomóc, zaczyna ograniczać codzienne życie.

Czy trzeba walczyć z natrętnymi myślami?

Naturalną reakcją na nieprzyjemną myśl jest próba pozbycia się jej. Możemy ją odpychać, zagłuszać, analizować albo przekonywać samych siebie, że nie powinniśmy jej mieć.

Jednak im więcej uwagi poświęcamy kontrolowaniu myśli i sprawdzaniu, czy udało nam się ją usunąć, tym bardziej możemy angażować się w walkę z nią.

W terapii ważne jest uczenie się, że nie każda myśl wymaga reakcji, a nie każda wątpliwość musi zostać rozstrzygnięta.

Nie chodzi o to, żeby polubić natrętne myśli ani uznać je za prawdziwe. Chodzi o stopniowe rezygnowanie z prób uzyskania całkowitej pewności i uczenie się, że można odczuwać niepokój, nie wykonując kompulsji.

Akceptacja obecności myśli nie oznacza zgody na jej treść. Oznacza uznanie, że się pojawiła, bez konieczności podejmowania z nią walki.

Jak leczy się OCD?

Jedną z metod o dobrze potwierdzonej skuteczności w leczeniu OCD jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT), szczególnie z zastosowaniem ekspozycji z powstrzymaniem reakcji (ERP).

ERP polega na stopniowym konfrontowaniu się z sytuacjami wywołującymi lęk i powstrzymywaniu się od wykonywania kompulsji. Osoba uczy się w ten sposób inaczej reagować na natrętne myśli i niepewność.

Przykładowo ktoś, kto wielokrotnie sprawdza zamknięcie drzwi, stopniowo uczy się rezygnować z kolejnych sprawdzeń. Osoba, która nieustannie analizuje znaczenie swoich myśli, pracuje nad pozostawianiem ich bez dalszego mentalnego sprawdzania.

Celem nie jest udowodnienie, że nic złego nigdy się nie wydarzy, lecz nauczenie się, że niepewność nie musi prowadzić do kompulsji.

W pracy terapeutycznej można wykorzystywać również elementy uważności (mindfulness). Pomagają one zauważać myśli i emocje bez automatycznego reagowania na nie.

Innym podejściem jest terapia metapoznawcza Adriana Wellsa, która koncentruje się między innymi na przekonaniach dotyczących własnego myślenia i nawyku długotrwałego analizowania zagrożeń. Jedna z wykorzystywanych w niej technik, nazywana zdystansowaną uważnością, pomaga obserwować myśli bez angażowania się w ich nieustanne analizowanie.

Podejścia te mają różny poziom potwierdzenia naukowego. Najlepiej udokumentowaną metodą psychoterapii OCD pozostaje CBT z ERP, natomiast uważność i terapia metapoznawcza mogą być rozważane jako uzupełnienie lub w określonych sytuacjach jako alternatywne podejście terapeutyczne.

W niektórych przypadkach pomocne może być także leczenie farmakologiczne prowadzone przez lekarza psychiatrę.

Kiedy natrętne myśli wymagają pomocy specjalisty?

Samo pojawianie się niechcianych myśli nie oznacza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Również występowanie powtarzalnych zachowań nie wystarcza do postawienia diagnozy.

Znaczenie mają między innymi nasilenie objawów, związany z nimi poziom cierpienia, czas, jaki zajmują, oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Jeżeli natrętne myśli, kompulsje lub unikanie pochłaniają dużo czasu, powodują silny lęk albo zaczynają ograniczać życie, warto skonsultować się ze specjalistą.

OCD może być bardzo obciążające, ale istnieją metody leczenia, które pomagają zmieniać utrwalony sposób reagowania na obsesje i kompulsje. Celem nie jest uzyskanie kontroli nad każdą myślą, lecz odzyskanie swobody działania - również wtedy, gdy pojawia się niepewność.

Najczęstsze pytania o OCD

Czy OCD można wyleczyć?

Leczenie może znacząco zmniejszyć nasilenie objawów i poprawić codzienne funkcjonowanie. U części osób objawy ustępują, u innych mogą okresowo powracać. Duże znaczenie ma dobranie odpowiedniej metody leczenia i indywidualnych potrzeb danej osoby.

Czy osoba z OCD wie, że jej obawy są przesadne?

Nie zawsze. Niektóre osoby dostrzegają, że ich obawy mogą być nieproporcjonalne, ale mimo to odczuwają silny lęk i potrzebę wykonania kompulsji. U innych przekonanie o realności zagrożenia może być znacznie silniejsze. Wgląd może też zmieniać się w czasie.

Czy można mieć OCD bez widocznych kompulsji?

Tak. Kompulsje mogą mieć charakter mentalny i nie być zauważalne dla otoczenia. Mogą obejmować wielokrotne analizowanie sytuacji, odtwarzanie wydarzeń, sprawdzanie własnych intencji czy poszukiwanie pewności w myślach.

Polecana lektura

Hyman, B. M., & Pedrick, C. Pokonać OCD, czyli zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.

autor: Anna Szot

----

Na podstawie:

Goodman, W. K., Price, L. H., Rasmussen, S. A., et al. (1989). The Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale. I. Development, use, and reliability. Archives of General Psychiatry, 46(11), 1006–1011. https://doi.org/10.1001/archpsyc.1989.01810110048007

Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571–583. https://doi.org/10.1016/0005-7967(85)90105-6

Gabinet Psychologiczny Anna Szot, ul. Partyzantów 14/26, 80-254 Gdańsk, NIP: 5832216687, REGON: 52003749500000

Wszystkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie treści oraz zdjęć zabronione. Obowiązek informacyjny przed wyrażeniem zgód na przetwarzanie danych (zobacz). Realizacja: ColinMedia.eu